زنجیره تامین دارو در ایران و مزایای پیاده سازی راهکارهای GS1

سازمان جهانی GS1 در راستای حل مشکلات متعدد زنجیره تأمین دارو به ارائه راهکارها و استانداردها پرداخته است. این راهکارها در برخی کشورها پیاده سازی شده است. در مقاله The Power of GS1 Standards in Pharmaceutical Supply Chain که توسط سرکار خانم مریم پوراحمدی در شماره دوم مجله ایکد به چاپ رسیده به تفضیل در خصوص راهکارها و استانداردهای GS1 در حوزه زنجیره تأمین دارو و نمونه کارهای انجام شده در کشورهای مختلف پرداخته شده است.

دارو یکی از کالاهای استراتژیک هر کشوری محسوب می­شود. از آنجا که این کالا با سلامت و سطح کیفیت افراد سر و کار دارد توجه ویژه‌­ای به تأمین و تولید آن توسط دولت‌­ها و سازمان‌های مرتبط می­شود.

در این مقاله با رویکردی دیگر از مشکلات زنجیره تأمین دارو سخن گفته و به بررسی زنجیره تأمین دارو ایران می­‌پردازیم و در نهایت مزایای پیاده سازی راهکارها و استانداردهای GS1 در زنجیره تأمین دارو ایران را بر خواهیم شمرد.

 

سازمان جهانی GS1 در راستای حل مشکلات متعدد زنجیره تأمین دارو به ارائه راهکارها و استانداردها پرداخته است. این راهکارها در برخی کشورها پیاده سازی شده است. در مقاله The Power of GS1 Standards in Pharmaceutical Supply Chain که توسط سرکار خانم مریم پوراحمدی در شماره دوم مجله ایکد به چاپ رسیده به تفضیل در خصوص راهکارها و استانداردهای GS1 در حوزه زنجیره تأمین دارو و نمونه کارهای انجام شده در کشورهای مختلف پرداخته شده است.

دارو یکی از کالاهای استراتژیک هر کشوری محسوب می­شود. از آنجا که این کالا با سلامت و سطح کیفیت افراد سر و کار دارد توجه ویژه‌­ای به تأمین و تولید آن توسط دولت‌­ها و سازمان‌های مرتبط می­شود.

در این مقاله با رویکردی دیگر از مشکلات زنجیره تأمین دارو سخن گفته و به بررسی زنجیره تأمین دارو ایران می­‌پردازیم و در نهایت مزایای پیاده سازی راهکارها و استانداردهای GS1 در زنجیره تأمین دارو ایران را بر خواهیم شمرد.

زنجیره تأمین دارو : پیچیدگی

به طور کلی صنعت دارو به دنبال افزایش سطح کیفیت زندگی افراد است. اما امروزه داروهای زندگی­‌بخش کوچک و گران قیمت هستند به طوری که به سادگی می­توانند دزدیده، جعل و همچنین قاچاق شوند. از آنجایی که شناسائی داروهای جعلی توسط مصرف­کنندگان تقریباً غیر ممکن است، لذا ساخت داروهای تقلبی و قاچاق در جهان رو به افزایش است.

با این حال داروهای تقلبی تنها یکی از مشکلات عمده صنعت دارو است. شبکه توزیع دارو بسیار پیچیده است به طوری که یک محصول گاهاً تا ۱۰ دست در بازار چرخیده و به دست مشتری می­‌رسد. این مسئله علاوه بر اینکه امکان جعل و تقلب را افزایش می­دهد، باعث افزایش هزینه‌­های فرآیند نیز می­‌شود و لذا قیمت محصولات دارویی را برای مشتریان افزایش می­‌دهد.

استفاده از ظرفیت ردیابی و ردگیری شماره سریال­‌ها در صنعت دارو می‌­تواند راهکاری برای مقابله با هر دو مشکل زنجیره تأمین دارو باشد. با استفاده از شناسائی و ردیابی یکتای هر واحد محصول در زنجیره تأمین، می­‌توان محصولات مشکوک را شناسائی کرده، به اتفاقات رخ داده در زنجیره به سرعت پاسخ داده و فرآیندها را اتوماتیک نمود. لذا این کار باعث افزایش ایمنی مشتریان و بهبود فرآیندهای کسب و کار می­‌شود.

داروهای تقلبی

ارزیابی سازمان بهداشت جهانی نشان می‌دهد حدود ۱ درصد داروهای مصرف شده در کشورهای توسعه یافته را داروهای تقلبی تشکیل می‌دهد. این رقم در کشورهای در حال توسعه بین ۱۰ تا ۳۰ درصد برآورد شده است . ارزش فروش این داروها تقلبی در جهانی حدود سالیانه ۷۵ میلیارد دلار است . مشکل بزرگ‌تر اینجاست که داروهای تقلبی به سختی از داروهای اصلی قابل‌شناسایی هستند به‌طوری‌که این داروها از بسته بندی یکسان با داروهای اصلی تولید شده و حتی اطلاعات شناسایی همچون بارکد، شماره لو و تاریخ انقضا آن‌ها کاملاً با داروهای اصلی یکسان است. هرچند در برخی کشورها راهکارهایی همچون استفاده از تکنولوژی‌های بسته‌بندی یکتا همچون هلوگرام هر محصول تا حدودی از میزان عرضه داروهای تقلبی کاسته است، اما به‌طور کامل عرضه آن‌ها را متوقف نکرده است.

تشخیص داروی تقلبی

قاچاق و سرقت در زنجیره

قاچاق ۱ میلیارد دلاری دارو در جهان یکی از مشکلات است این قاچاق به دلیل تفاوت قیمت دارو در بازار کشورهای مختلف اتفاق می‌افتد. البته این اتفاق ممکن است در بازارهای درون یک کشور نیز اتفاق افتد. دست به دست شدن زیاد دارو در کانال توزیع فرصت خوبی برای سرقت و قاچاق به وجود آورده است.

زنجیره تامین دارو در ایران

 ذخیره بیش از اندازه دارو

قیمت داروها در جهان به سرعت تغییر می‌کند. این تغییر گاهاً هر شش ماه یک بار انجام می‌شود. در نتیجه توزیع‌کنندگان و خرده‌فروشان سعی می‌کنند تغییر بعدی را پیش‌بینی کنند. اما ازآنجایی‌که این پیش‌بینی در زنجیره تأمین پیچیده بسیار مشکل است، توزیع‌کنندگان و خرده‌فروشان اقدام به تهیه ذخیره پشتیبانی می‌کنند. به‌طوری‌که حدود ۱۰ درصد فروش خود را همواره به‌عنوان ذخیره نگه می‌دارد.

ذخیره دارو

 نیازمندی‌های قانون‌گذاران

قانون‌گذاران بخش دارو نیازمند راهکارهایی هستند که به آن‌ها اجازه دهد با تخصیص شماره سریال به هر دارو و ثبت شجره­نامه دارو، هر دارو را تا نقطه مصرف رصد کنند. با این کار به افزایش ایمنی بیماران کمک می‌شود. در شجره­نامه دارو، تغییر مالکیت دارو از تولید­کننده، توزیع‌کننده و داروخانه را رصد کنند. این به قانون‌گذاران و مصرف‌کنندگان کمک می‌کند تا از اصالت و عبور دارو از مسیرهای قانونی مطلع شوند.

لذا به‌طورکلی مشکلات زیر در زنجیره تأمین دارو به چشم می‌خورد:
◾افزایش قیمت دارو به علت تعدد واسطه بین تولید­کننده و مصرف‌کننده
◾وجود داروهای تقلبی و عدم امکان تشخیص آن‌ها
◾سرقت و قاچاق دارو به علت تفاوت قیمت دارو در بازارهای مختلف
◾ذخیره بیش‌ازحد دارو در داروخانه و مراکز توزیع
◾مازاد پرداخت در برگشت از فروش دارو به علت افزایش قیمت و عدم امکان تشخیص قیمت در زمان فروش
◾نیاز قانون‌گذاران به سیستم ردیابی و تشکیل شجره‌­نامه دارو

فروش دارو

 راهکار ردیابی و ردگیری دارو بر اساس استانداردهای GS1

 

تخصیص سریال و ردیابی محصولات بر اساس شماره سریال باعث بهبود شفافیت در زنجیره تأمین، کاهش عرضه داروهای تقلبی و بهبود فرآیندهای کسب‌وکار می‌شود. راهکارهای GS1 در حوزه ردیابی دارو مشکلات زنجیره تأمین را از طریق بهبود فرآیندهای ضد جعل دارو، کشف داروهای قاچاق، کاهش ذخیره احتیاطی و شتاب بخشی به فرآیندهای برگشت از فروش رفع می‌نماید. درنهایت مزایای این راه‌حل باعث افزایش ایمنی بیماران و بهبود قدرت برند داروسازان می‌شود.

افزایش شفافیت زنجیره تأمین دارو علاوه بر حل مشکلات مطرح شده در بخش قبل، موجب افزایش معنی‌دار میزان بازگشت سرمایه (ROI) نیز می‌شود.

یکی از موارد مهم جهت پیاده‌سازی راهکارها، تدوین راهبرد تخصیص سریال است. این راهبرد باید به چهار سوال زیر پاسخ ­دهد:
◾به منظور انطباق با آیین‌نامه‌های داخلی و بازار­های هدف، شرکت به چه چیزهایی نیاز دارد؟
◾کدام محصول برای شروع مناسب‌تر است؟
◾کدام فرآیند کسب‌وکار پتانسیل بیشتری برای برگشت از فروش دارد؟
◾استراتژی توسعه چگونه است و چگونه ما آن را مدیریت می‌کنیم؟

 

 زنجیره تأمین دارو در ایران

به منظور بررسی بخش دارو و بازار راهکارهای GS1 در بخش دارو باید به میزان و رقم تولید و واردات دارو در ایران و سایز زنجیره تأمین و روابط بین بنگاهی در این حوزه پرداخته شود.

بر اساس مطالعات انجام شده، تعداد ۱۲۰ شرکت در ایران به تولید و عرضه دارو در ایران می‌پردازند. همچنین ۱۸۰ شرکت واردکننده در حوزه واردات و توزیع اقلام دارویی در ایران به فعالیت مشغول‌اند. لذا ۳۰۰ شرکت به تأمین نیاز دارویی کشور مشغول‌اند. کل مصرف اقلام داروی ایران بیش از ۴۰ میلیارد عدد در سال است که ارزشی بیش از ۱۱۶ هزار میلیارد ریال را دارد. از این میان حدود ۱.۲ میلیارد عدد آن به ارزش بیش از ۴۴ هزار میلیارد ریال توسط واردات تأمین می‌شود.

در جدول زیر آمار دقیق میزان فروش تأمین‌کنندگان دارو در سال ۹۳ را مشاهده می‌کنید.

ردیف شرح میزان فروش عددی میزان فروش ریالی
۱ شرکتهای تولیدکننده دارو ۳۹,۴۱۴,۳۱۹,۴۳۶ ۷۱,۴۲۲,۷۸۱,۶۸۴,۵۷۱
۲ شرکتهای واردکننده دارو ۱,۲۴۰,۹۰۰,۲۲۷ ۴۴,۶۵۷,۱۱۹,۲۷۳,۵۹۱
جمع ۴۰,۶۵۵,۲۱۹,۶۶۳ ۱۱۶,۰۷۹,۹۰۰,۹۵۸,۱۶۲

متناسب با این جدول دو نمودار دایره‌ای ترسیم شده است. این نمودارها نشان می‌دهد با اینکه سهم عددی شرکت‌های واردکننده دارو بسیار کمتر از تولید­کنندگان دارو کشور است، اما میزان ارزش ریالی داروهای وارداتی قابل توجه می‌باشد.

در ادامه ۱۰ تولید­کننده بزرگ دارو ایران را مشاهده می‌کنید. ترتیب جدول بر اساس میزان فروش عددی سال ۹۳ می‌باشد.

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳ 

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳
۱ سها ۴,۹۰۱,۳۴۷,۸۱۵ ۱,۲۴۴,۳۷۴,۱۵۸,۹۶۷
۲ دارو پخش – کارخانه ۲,۱۴۲,۸۶۲,۴۸۸ ۳,۸۹۵,۲۹۲,۰۲۰,۷۱۴
۳ عبیدی ۲,۱۱۸,۱۱۱,۷۷۶ ۲,۹۰۵,۱۳۴,۸۳۵,۷۰۰
۴ سبحان دارو ۲,۰۸۱,۱۰۵,۱۷۲ ۱,۷۰۰,۲۹۰,۵۸۹,۰۰۰
۵ کیمیدارو ۱,۷۱۹,۸۲۲,۴۸۳ ۱,۲۳۳,۹۹۴,۷۳۹,۷۰۰
۶ تهران شیمی ۱,۴۳۷,۰۵۷,۴۰۹ ۲,۵۷۲,۷۳۴,۹۹۲,۰۳۹
۷ البرز دارو ۱,۳۸۷,۸۹۸,۷۹۵ ۲,۲۱۲,۷۷۰,۱۵۳,۵۳۸
۸ ایران هورمون ۱,۲۶۹,۸۲۳,۵۰۹ ۱,۴۶۹,۲۹۱,۳۶۳,۹۷۴
۹ رازک ۱,۲۵۳,۹۹۴,۳۴۹ ۱,۵۶۱,۵۰۹,۴۵۸,۸۰۰
۱۰ تهران دارو ۱,۰۸۹,۶۳۲,۱۷۸ ۸۵۷,۸۵۳,۵۷۵,۱۲۰

 

همچنین ۱۰ واردکننده بزرگ دارو ایران به شرح جدول زیر هستند. لازم به ذکر است ترتیب جدول بر اساس میزان فروش عددی در سال ۹۳ آمده است.

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳ 

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳
۱ اکتوور ۲۳۷,۱۰۴,۹۱۲ ۲,۱۳۴,۴۴۸,۹۱۰,۷۰۰
۲ بهستان دارو ۲۳۶,۳۸۶,۵۹۳ ۵,۷۶۰,۵۰۸,۳۵۳,۰۰۲
۳ کوبل دارو – وارداتی ۱۸۰,۹۴۱,۱۲۳ ۸,۳۴۱,۷۹۶,۹۸۶,۳۳۰
۴ شفایاب گستر وارداتی ۶۰,۰۸۳,۷۳۷ ۲,۵۶۳,۸۹۲,۷۱۵,۱۴۴
۵ مدلینک ۵۳,۷۳۳,۱۹۹ ۲۱۶,۹۹۲,۹۶۵,۵۰۰
۶ تدبیر کالای جم ۴۳,۴۸۷,۲۷۹ ۴۲۰,۶۳۶,۷۱۱,۹۰۰
۷ بهستان تولید(وارداتی) ۳۷,۱۳۱,۱۵۴ ۱۹۸,۰۶۸,۴۱۹,۴۰۰
۸ درمان یاب دارو (واردکننده) ۳۵,۵۵۴,۰۶۵ ۹۷۲,۴۶۹,۵۷۳,۷۴۸
۹ اهران تجارت ۳۴,۹۴۱,۱۶۵ ۱,۴۷۵,۳۷۳,۵۵۶,۶۱۴
۱۰ دارو درمان پارس – واردکننده ۲۷,۹۳۷,۷۴۸ ۹۵,۱۲۶,۱۸۰,۶۰۰

 

همانطور که در شکل بالا نیز مشخص است داروهای وارداتی و تولیدی با استفاده از ۵۹ شرکت پخش سراسری دارو به دست ۱۰۲۲۴ داروخانه در سراسر کشور می‌رسد. این شرکت‌های پخش در زنجیره تأمین دارای قدرت چانه زنی بسیار بالایی هستند و لذا تجمع سودآوری در این بخش بیشتر از سایر بخش‌ها است. ۱۰ شرکت برتر پخش دارو ایران به ترتیب میزان فروش عددی در سال ۹۳ مطابق جدول رو به رو است.

همانطور که ذکر گردید ۱۰۲۲۴ داروخانه در سراسر کشور کار رساندن دارو به دست مشتریان را بر عهده دارند. این تعداد داروخانه کلیه داروخانه‌های شبانه روزی، روزانه و نیمه وقت و همچنین داروخانه بیمارستان‌ها را شامل می‌شود. مشتریان داروخانه‌ها شامل بیماران و همچنین بخش‌های درمانی و بیمارستانی می‌شود.

علاوه بر همه این فعالین ذکر شده در زنجیره تأمین دارو، سازمان غذا و دارو به‌عنوان تنظیم‌کننده و قانون‌گذار حضور دارد. این سازمان کلیه فعالیت‌های زنجیره تأمین را رصد کرده، از میزان فروش‌های هر کدام از فعالین با خبر بوده، قیمت فروش واحدها را مشخص کرده و قوانین تولید و واردات را تدوین می‌نماید.

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳ 

ردیف نام شرکت میزان فروش عددی در سال ۹۳ میزان فروش ریالی در سال ۹۳
۱ توزیع دارو پخش ۵,۱۸۷,۰۲۸,۴۳۰ ۱۷,۳۳۹,۷۳۳,۲۱۵,۸۷۸
۲ پخش سها هلال ۴,۷۳۱,۹۹۶,۹۸۹ ۲,۷۶۸,۴۷۷,۷۳۸,۴۶۸
۳ محیا دارو ۳,۴۱۰,۸۹۷,۱۱۷ ۶,۲۷۲,۹۱۹,۱۰۴,۷۶۰
۴ پخش رازی ۳,۲۳۹,۵۸۳,۱۴۵ ۱۵,۸۶۴,۸۲۸,۳۶۳,۴۹۹
۵ پخش فردوس ۳,۰۳۷,۳۴۷,۹۶۴ ۱۱,۴۴۲,۴۶۹,۷۳۶,۳۵۶
۶ پخش هجرت ۳,۰۱۲,۸۳۶,۶۲۶ ۱۵,۰۳۹,۷۸۷,۶۶۰,۴۶۲
۷ پخش البرز ۲,۲۸۳,۱۹۱,۶۸۱ ۶,۶۵۹,۲۲۷,۰۹۵,۶۳۶
۸ پخش قاسم ایران ۲,۲۲۸,۴۵۱,۶۷۳ ۵,۰۰۸,۷۸۴,۱۶۰,۰۴۴
۹ آدورا طب ۱,۸۱۵,۵۰۰,۲۳۵ ۸,۶۷۰,۲۱۸,۴۱۰,۳۸۸
۱۰ داروسازان التیام ۱,۲۹۶,۵۲۰,۹۷۵ ۳,۰۲۸,۸۵۷,۰۶۵,۳۳۰

 

تا اینجا به بزرگی زنجیره تأمین دارو ایران پی بردیم و از روابط آن‌ها مطلع شدیم. در ادامه به منظور درک پیچیدگی این زنجیره به اقلام دارویی اشاره­ای خواهیم داشت.

طبق آخرین آمار بدست آمده در ایران ۲۳۹۳ داروی ژنریک وجود دارد. داروی ژنریک به معنی نام ماده مؤثره دارو است. یعنی آنچه که پزشک عموماً تجویز می‌کند. با توجه به اینکه فروش دارو در ایران بر اساس نام ژنریک انجام می‌گیرد، لذا توجه به تعدد آن‌ها در درک پیچیدگی زنجیره تأمین کمک می‌کند. از این میان ۱۸۱۳ داروی ژنریک در داخل تولید شده و ۱۲۴۸ دارو ژنریک نیز از خارج از کشور تأمین می‌شود. لذا با یک محاسبه ساده می‌توان فهمید که ۶۶۸ داروی ژنریک هم در داخل تولید شده و هم مشابه خارجی آن وجود دارد. در نمودار ون نمایی از داروهای ژنریک ایران را مشاهده می‌کنید.

ازآنجایی‌که هر داروی ژنریک ممکن است توسط چندین شرکت مختلف تولید شود، تعداد اقلام دارویی بیشتر از تعداد داروهای ژنریک است. بر اساس آخرین آمار ۶۰۹۹ قلم دارو در داخل کشور تولید می‌شود. همچنین ۲۵۱۵ قلم دارو نیز از خارج از کشور تأمین می‌شود. همچنین ۳۳۵ قلم دارو با منشأ طبیعی وجود دارد. لذا در مجموع در زنجیره تأمین دارو ۸۹۴۹ قلم دارو وجود دارد که تأمین به موقع و ردیابی آن‌ها مسئله مهمی می‌تواند باشد.