آشنایی با صنعت ششم GS1- لجستیک بشردوستانه

از ابتدای سال ۲۰۱۶ میلادی این سازمان، حوزه صنایع فنی/تخصصی (Technical Industries) و حوزه لجستیک بشردوستانه (Humanitarian Logistics) را نیز به صنایع مورد نظر خود اضافه نموده و در صدد استفاده از استانداردهای خود و ارائه راهحلهای نوین برای حل مشکلات این حوزهها برآمده است. در شماره قبلی فصلنامه به معرفی صنعت پنجم مد نظر سازمانی جهانی GS1 یعنی صنایع فنی/تخصصی پرداختیم. در این مقاله نیز تلاش دارم ضمن معرفی صنعت ششم مورد نظر GS1 تفاوتهای آن را با لجستیک تجاری تبیین نمایم.

 

سازمان جهانی GS1 توسعه استانداردهای خود را در صنایع مختلفی دنبال میکند. تا قبل از سال ۲۰۱۶ این موسسه جهانی توسعه استانداردهای شناسایی (Identification)، ضبط داده (capture) و به اشتراکگذاری داده (Sharing) خود را در چهار صنعت زیر دنبال میکرد:

  1. خرده فروشی (Retail)
  2. بهداشت و درمان (healthcare)
  3. مواد غذایی (foodservice)
  4. حمل و نقل و لجستیک (transport & logistics)

اما از ابتدای سال ۲۰۱۶ میلادی این سازمان، حوزه صنایع فنی/تخصصی (Technical Industries) و حوزه لجستیک بشردوستانه (Humanitarian Logistics) را نیز به صنایع مورد نظر خود اضافه نموده و در صدد استفاده از استانداردهای خود و ارائه راهحلهای نوین برای حل مشکلات این حوزهها برآمده است. در شماره قبلی فصلنامه به معرفی صنعت پنجم مد نظر سازمانی جهانی GS1 یعنی صنایع فنی/تخصصی پرداختیم. در این مقاله نیز تلاش دارم ضمن معرفی صنعت ششم مورد نظر GS1 تفاوتهای آن را با لجستیک تجاری تبیین نمایم.

تعریف لجستیک بشردوستانه

لجستیک بشردوستانه در واقع انجام اقدامات لازم به منظور توزیع کمکهای لجستیکی بشردوستانه در هنگام بروز حوادث غیرمترقبه مانند سیل، زلزله، جنگ و … است. این نوع لجستیک که تحت عنوان لجستیک اضطراری و (Emergency Logistics) و لجستیک بحران (Crisis Logistics) نیز از آن یاد میشود، در سال‌های اخیر مورد توجه پژوهشگران زیادی قرار گرفته است. لجستیک بشردوستانه (اضطراری) را میتوان به صورت زیر تعریف کرد:

“فرایند برنامهریزی، مدیریت و کنترل کارای جریان امداد، اطلاعات و خدمات از مبدأ به مقصد به منظور برآورده کردن نیازهای ضروری افراد آسیبدیده در شرایط اضطراری. هدف لجستیک اضطراری پاسخ به نیازهای افراد آسیبدیده و جلوگیری از گسترش دامنه بحران است.”

در تعریفی دیگر لجستیک اضطراری یا لجستیک بشردوستانه را می‌توان به صورت زیر نیز تعریف کرد:

 

War Refugees aided by humanitarian organisations

 

“لجستیک اضطراری شامل کلیه فرآیندهای برآورد، تأمین، حمل و نقل، نگهداری و توزیع کالاها، تجهیزات، خدمات و تمامی نیازمندی‌های آسیبدیدگان و تیمهای امدادی است که باید در کمترین زمان ممکن (زمان مناسب) و در مکانهای تعیین شده (مکان مناسب) به میزان مورد نیاز (مقدار مناسب) به افراد و تیمهای مورد نظر (افراد مشخص) و با روش علمی و دقیق و دارای کمترین مشکلات برای نیازمندان (روش مناسب) به دست آنها برسد.”

با این توضیحات، ضرورت وجود یک سیستم منسجم علمی برای لجستیک اضطراری که دارای یک مدیریت مشخص بوده و کلیه فرآیندهای آن از قبل تعریف و وظایف هر زیر مجموعه مشخص شده باشد، امری اجتنابناپذیر است.

چرا به لجستیک اضطراری لجستیک بشردوستانه هم گفته میشود؟

با توجه به اینکه معمولاً در زمان وقوع یک بحران بخش عمدهای از امدادرسانی از طریق کمکهای بشردوستانه صورت گرفته و توزیع اقلام امدادی حاصل از کمکهای بشردوستانه اغلب با مشکلاتی روبرو است، لذا توزیع اقلام امدادی و فعالیتهای لجستیکی مرتبط با آن را لجستیک بشردوستانه مینامند. به عبارت دیگر لجستیک بشردوستانه، یعنی فعالیتهای لجستیکی مرتبط با کمکهای بشردوستانه در هنگام بروز یک حادثه طبیعی. هدف لجستیک بشردوستانه این است که اقلام امدادی به موقع، صحیح، دقیق و با عدالت بین آسیبدیدگان توزیع شود تا اثرات بلایا به حداقل برسد.

مشکلات/خطاها در لجستیک بشردوستانه

بررسی سیر تاریخی لجستیک بشردوستانه نشان می‌دهد که خطاهای ثبتشده‌ای در کمک‌رسانی وجود داشته از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد:؛

  • نادیده گرفتن منزلت انسان‌های آسیبدیده و عدم شناخت صحیح از نیازهای آنان
  • عدم حضور مدیریت کمک‌رسانی برای جمع‌آوری و نگهداری و توزیع عادلانه کمک‌های مردمی، ملی، جهانی
  • انتخاب محل اسکان موقت بدون رعایت ضوابط انتخاب محل اردوگاه
  • توزیع نامناسب مواد غذایی و گاهاً دور از شأن مردم آسیب‌دیده
  • قبول مسئولیت‌های خارج از توان سازماندهی توسط بعضی از سازمان‌ها و ارگان‌ها
  • دادن وعده‌های بدون پشتوانه به آسیب‌دیدگان و ایجاد توقع در آنان که نهایتاً نارضایتی و عدم همکاری و مشارکت آسیب‌دیدگان را به دنبال داشته است.
  • عدم اطمینان مردم از تحویل هدایای خود به ستادهای مسئول به طوری که بیشتر آنان مایل هستند خود رأساً اقدام به توزیع و تحویل اجناس نمایند.
  • ارسال منابع بدون ارزیابی صحیح از نیازها
  • تخصیص منابع محدود موجود به فعالیت‌هایی که جزء اولویت‌های ساعات اولیه بحران نیستند.

تفاوت لجستیک بشردوستانه با لجستیک تجاری

منظور از لجستیک تجاری، فعالیتهای لجستیکی است که در قالب روش جاریهایی منظم و روتین در سازمان‌ها انجام میشود. این گونه فعالیتهای لجستیکی در شرایط اطمینان انجام گرفته و سازمان‌های فرصت لازم برای تدارک و برنامهریزی این فعالیتها را دارند. در حالی که فعالیتهای لجستیک اضطراری در شرایط عدم اطمینان و پیچیده صورت گرفته و می‌بایست در کمترین زمان ممکن تدارک دیده شوند. به طور کلی وجوه تمایز لجستیک اضطراری از لجستیک تجاری را میتوان در موارد زیر خلاصه کرد:

  • صحت در اطلاعات مرتبط با تقاضا
  • به هنگام بودن توزیع ذخایر امداد به سختی قابل کنترل است.
  • مدیریت منابع (به علت غیرقطعی بودن محیط لجستیک اضطراری) یک چالش است.
  •  عدم قطعیت زیاد (مسیرهای غیرقابل استفاده، مباحث ایمنی، تغییر در ظرفیت تسهیلات، عدم قطعیت تقاضا).
  • ارتباطات و هماهنگی پیچیده (آسیب به خطوط ارتباطی، درگیر شدن بسیاری از اشخاص ثالث، دولت و شهروندان، عدم دسترسی به اطلاعات فوری و دقیق تقاضا)
  • دشوار بودن تحویل به موقع و کارامد
  • وارد عمل شدن سازمان‌های مختلف

برای تحلیل و بررسی بیشتر لجستیک بشردوستانه یا لجستیک اضطراری لازم است ابتدا با مفهوم کلان‌تری به نام سیستم مدیریت بحران آشنا شویم. چرا که در واقع لجستیک بحران بخشی از سیستم کلان‌تری به نام سیستم مدیریت بحران است.

سیستم مدیریت بحران

مدیریت بحران در واقع عبارت از به‌کارگیری راهبردهایی، جهت ایجاد آمادگی و فراهم نمودن زمینه و تدارکات لازم سازمانی برای رویارویی با بحران و به حداقل رساندن آثار تخریبی آن است. علمی، کاربردی است که به وسیله مشاهده سیستماتیک بحران‌ها، تجزیه و تحلیل آنها در جستجوی یافتن ابزارهایی است که به وسیله آنها بتوان از بروز بحران، پیشگیری نموده و یا در صورت بروز آن در خصوص کاهش اثرات آن آمادگی لازم، امدادرسانی سریع و بهبود اوضاع اقدام نمود. مدیریت بحران شامل فرآیند برنامه ریزی و اجرا توسط نهادهای دولتی و غیردولتی برای پیشگیری و کاهش اثرات فاجعه و ایجاد آمادگی‌های لازم برای مقابله حین وقوع فاجعه و بازسازی پس از فاجعه میباشد.

شکل ۱ شمای کلی از محیط مدیریت بحران شامل برخی «عوامل محیطی» (فجایع طبیعی، تهدید های نظامی، بحران‌های سیاسی و اجتماعی و …) و راهبردهای رویارویی با هرکدام را نمایش میدهد.

شکل ۱- محیط مدیریت بحران

به بیان «مک کارتی» هدف اصلی مدیریت بحران، دستیابی به راهحلی معقول برای برطرف کردن شرایط غیرعادی به گونهای است که منافع و ارزش‌های اساسی حفظ و تأمین گردند.

از تعاریف فوق می‌توان نتیجه گرفت که سیستم مدیریت بحران را به چهار زیر سیستم یا فعالیت اصلی زیر تقسیمبندی کرد (شکل ۲):

الف- فرماندهی و مدیریت؛

ب- عملیات؛

ج- اطلاعات؛

د- لجستیک (آماد و پشتیبانی)

شکل ۲- اجزا سیستم مدیریت بحران

اگر سیستم مدیریت بحران را به اعضای یک پیکر تشبیه نماییم، «مدیریت و فرماندهی» قوای فکری و تصمیمگیری این بدن، «عملیات» بازوان و سرانگشتان این پیکر، «اطلاعات» حس‌های پنج‌گانه و «لجستیک» حکم قلب این بدن را پیدا خواهد.

الف – مدیریت و فرماندهی

یکی از مهم‌ترین فعالیتها در زندگی اجتماعی بشر امروز مدیریت است. در عصر حاضر به مدد این فعالیت است که مأموریتها و اهداف سازمانها تحقق مییابند، از منابع و امکانات موجود بهرهبرداری میشود و توانایی و استعداد انسانها از قوه به فعل در میآید؛ لذا مدیریت برای هر سازمان یک ضرورت است.

«مدیریت و فرماندهی» قوای تصمیمگیری پیکره سازمان است. هنر یک مدیر یا فرمانده، به‌کارگیری و ترکیب صحیح منابع گوناگون برای نیل به اهداف سازمان است. این هنر در شرایط خاصی چون بحران بیشتر نمود دارد. برنامهریزی، سازماندهی، اولویتبندی، بسیج منابع، رهبری و کنترل، مجموعه وظایف اصلی یک مدیر یا فرمانده در شرایط بحران است.

تخصص و دانش، هوشیاری، تجربه، درایت، توانایی پیش بینی، انعطافپذیری و … از ویژگیهای یک مدیر مؤثر در شرایط بحران است. اغلب این ویژگیها از خصایص ذاتی یک مدیر موفق میباشد، ولیکن در برخی موارد نیز تفاوتهایی وجود دارد. به عنوان نمونه از دیدگاه فرآیندهای سازمانی، ثبات رویه و روشهای یکنواخت، معمولاً عملیات را مؤثرتر مینماید ولی در عین حال فرماندهان و مدیران بحران باید در مقابل وضعیتهای غیرمنتظره، قابلیت انعطاف را داشته باشد.

ب- اطلاعات

اطلاعات دادههای فراهم آمده برای سیاست‌گذاران است که محدوده گزینه های موجود را به آنها میشناساند و آنان را در تصمیمگیری یاری میدهند. پیتر دراکر، داده را «رشته واقعیات عینی و مجرد در مورد رویدادها» تعریف کرده است.

اطلاعات همواره به عنوان یکی از اصول کلی مدیریت بحران شناخته شده است و به تعبیر کلاوس ویتز از یک سو در فرآیند بحران، اطلاعات مخدوش و کدر میشوند، و از جانب دیگر، لازمه مدیریت بحران لبریز شدن مستمر و مداوم اطلاعات پرورش یافته است. از منظری دیگر، تولید اطلاعات و مدیریت آن، فرآیندی آهسته است، در حالی که تدبیر و مهار بحران نیازمند اطلاعات، جهت اندیشیدن راهحلی بسیار سریع و آنی هستند.

چرخه اطلاعاتی مؤثر در مدیریت بحران عمدتاً شامل فرآیندی است که طی آن اخبار خام مورد نیاز جهت برآوردهای لازم از سطح واحدهای عملیاتی جمع آوری شده، تبدیل به اطلاعات میگردد و سپس جهت تصمیمسازی میان کاربران توزیع می‌گردد. بدیهی است هر چه اطلاعات موجود کاملتر و نظام اطلاعاتی کاراتر و توانایی بیشتری در پردازش سریع اطلاعاتی باشد، تصمیمات اخذ شده میتواند بهترین نتایج ممکنه را به بار آورد.

ج – عملیات

کلیه مراحل و فعالیتهایی که مأموریت اصلی سیستم مدیریت بحران را انجام میدهد توسط این زیرسیستم صورت میپذیرد و خروجیهای مأموریتی آن را تولید میکند. این فرآیندها بسته به نوع مأموریت سازمان‌ها از تنوع گستردهای برخوردار هستند. معمولاً در سازمان‌ها به فعالیت‌ها، سیستم‌ها، ساختارها و پرسنل موجود در این فرآیند، فعالیت‌ها، سیستم‌ها، تشکیلات و پرسنل صف میگویند.

فعالیتهای عملیاتی مدیریت بحران شامل کلیه اقدامات اجرایی نیروهای عملیاتی، اعم از کنترل اوضاع عمومی و حفاظت فیزیکی و اطلاعاتی از مراکز مهم میباشد.

د – لجستیک

در بین زیر سیستمهای مدیریت بحران، زیر سیستم لجستیک به عنوان یکی از ارکان اصلی در سازمان‌های عملیاتی، نقش اساسی و تعیینکنندهای را در پیشبرد مأموریتهای محوله بر عهده دارد. در این مقاله از این زیر سیستم با عنوان «لجستیک بشردوستانه» «لجستیک اضطراری» یا «لجستیک بحران» نام میبریم.

مدیریت لجستیک اضطراری به عنوان یک موضوع قابل توجه در سراسر جهان برای فجایع طبیعی و ساختگی (به طور مثال، زمین لرزه، سونامی، طوفان، جنگ و …) معرفی شده است. لجستیک اضطراری به عنوان یک عامل کلیدی سعی در کاهش تأثیرات این فجایع و عواقب بعدی آن دارد. اگرچه فجایع در جهان در حال افزایش است، اما لجستیک اضطراری به عنوان عامل کلیدی برای کاهش کارا و موثر تأثیرات فجایع برای عواقب بعدی مورد توجه است. لجستیک اضطراری دارای چند مسئله‌ی چالش برانگیز است، که نمیتوان آنها را به سادگی سایر مسائل لجستیک بررسی کرد. چالش‌های مدیریت لجستیک اضطراری میتواند در چهار بعد اساسی دسته بندی شوند.

۱. لجستیک اضطراری تعریف معینی ندارد و تعریف آن مبهم است. برخلاف سایر مسائل لجستیک، که به طور معین تعریف شدهاند.

“لجستیک، فرایند برنامهریزی، اجرا کردن و کنترل کردن کارا و موثر جریان و ذخایر کالا، خدمات و اطلاعات مرتبط از نقطهی مبدأ به نقطهی مصرف با هدف جلب رضایت مشتریان با کمترین هزینه کل است.

تعریف لجستیک اضطراری تاکنون تصریح نشده است. تعریف بالا را نمیتوان برای لجستیک اضطراری بکار برد. در لجستیک اضطرار باید به مردم خدمتدهی شود و نیاز به امداد ضروری است. در نتیجه تعریفی که برای لجستیک اضطراری میتوان کرد به صورت زیر خواهد بود.

“یک فرایند برنامه ریزی، مدیریت و کنترل کارای جریان امداد، اطلاعات و خدمات از مبدأ به مقصد به منظور برآورده کردن نیاز های ضروری افراد آسیب دیده در شرایط اضطراری.”

به هنگام بودن توزیع ذخایر امداد در شرایط اضطراری به سختی قابل کنترل است. این مسئله به ویژه در دوره نجات بسیار بارز است، که به یک دوره سه روزه بحرانی درست بعد از فاجعه بر میگردد. این مسئله در قالب دو بعد متفاوت تفسیر می‌شود.۱- لجستیک درون مرزی[۱] به مراکز توزیع امداد (که فاز ذخیرهی امداد میباشد). لجستیک برون مرزی از مراکز توزیع امداد به مناطق آسیبدیده (که فاز توزیع امداد می‌باشد). مأموریت اصلی فاز ذخیره امداد، ذخیرهی ذخایر امداد از چندین ذخیره (خارجی و داخلی) در مراکز توزیع امداد است. در نتیجه دشواری این فاز در شناسایی منابع ذخیرهی امداد، همچنین ذخیره کردن آنها برای پاسخگویی سریع به نیازهای ضروری افراد آسیبدیده است.

تأخیر بین زمانی که نیاز به امداد مطرح میشود و نیاز متناظر با آن تخصیص داده میشود، یک مقدار نامعین است. تأخیر مانند زمان تحویل در لجستیک تجارت است. در فاز توزیع امداد هدف ارسال امداد از مراکز توزیع امداد به مناطق آسیبدیده به منظور تأمین نیاز ضروری افراد گرفتار می‌باشد.

تأثیرات خرابی بر زیرساختارها باعث میشود که دسترسی به مناطق آسیبدیده دشوار شود و این عمل سبب افزایش عدم قطعیت مسئله میشود. از این رو کنترل لجستیک اضطراری بر اساس زمان پیچیده و دشوار است.

مدیریت منابع برای لجستیک اضطراری یک چالش است. برخلاف سایر مسائل لجستیک که منابع عملیاتی مانند، کانتینرها، گرهها و خدمتدهندگان ثابت، معین و قابل کنترل میباشند، محیط عملیاتی لجستیک اضطراری به طور غیر قطعی است. همواره مدیریت منابع برای جلوگیری از تخصیص دلخواه منابع در زمان فاجعه نیاز است. علاوه بر این، خرابی ارتباطات در ذخایر منابع امداد، خدمتدهندگان زنجیره، متقاضیان یک فاکتور دیگر است.صحت در اطلاعات مرتبط با تقاضا برای امداد همواره غیر قابل دسترس است. این مسئله به این دلیل است که ابلاغیهی متقاضیان امداد (به طور مثال افراد آسیب دیده) و فراهمکنندگان اطلاعات (به طور مثال گزارشگران و ناجیان) نادرست باشد. برخلاف سایر مسائل لجستیک که اطلاعات تقاضا (به طور مثال سفارش تولید) به طور فعال و مستقیم از خود مشتری گرفته میشود، منابع اطلاعاتی تقاضا امداد در فجایع ناگهانی میتواند محدود و غیرقابل تعیین باشد. در بسیاری از فجایع، ممکن است اطلاعات تقاضا به طور فعال و به موقع از افراد آسیبدیده در شرایط اضطرار فراهم نشود. علاوه بر این، اطلاعات تقاضای امداد که برای لجستیک اضطراری لازم است، یکی از انواع اطلاعات تقاضای کلی است.

 

ادامه مقاله آشنایی با صنعت ششم GS1-لجستیک بشر دوستانه